برخی از دلایل مالیدن چشم ها در کودکان:
- خستگی و خوابآلودگی: رایجترین دلیل در نوزادان و کودکان نوپا است. مالیدن چشم در این حالت به آرامش عضلات اطراف چشم کمک میکند.
- آلرژی و حساسیت: وجود گرد و غبار، موی حیوانات یا گرده گیاهان باعث آزاد شدن هیستامین میشود که خارش شدیدی ایجاد میکند.
- خشکی چشم: اگر لایه اشکی به درستی کار نکند، چشمها دچار سوزش میشوند و کودک برای تحریک ترشح اشک، آنها را میمالد.
- عیوب انکساری: در مواردی مثل آستیگماتیسم یا نزدیکبینی، کودک برای بهتر دیدن و تغییر فشار روی قرنیه، به طور ناخودآگاه چشم خود را فشار میدهد یا میمالد.
- ورم ملتحمه (چشم صورتی): عفونتهای ویروسی یا باکتریایی که معمولاً با قرمزی و ترشح همراه هستند.
خطرات مالش زیاد و شدید
مالش مداوم چشم نباید نادیده گرفته شود، زیرا میتواند منجر به مشکلات جدیتری شود:
- قوز قرنیه (Keratoconus): فشار مداوم میتواند باعث نازک شدن و تغییر شکل قرنیه به حالت مخروطی شود که بینایی را به شدت مختل میکند.
- انتقال آلودگی: دستهای کودکان اغلب آلوده است و مالیدن چشم راه را برای ورود باکتریها و ایجاد عفونت فراهم میکند.
- آسیب به بافتهای ظریف: مالش شدید میتواند باعث پارگی مویرگهای کوچک و ایجاد ظاهر خونی در چشم شود.
چه اقدامی باید انجام داد؟
- کمپرس سرد: برای کاهش خارش ناشی از آلرژی، یک پارچه تمیز و خنک روی چشمها بگذارید.
- شستشو: اگر جسم خارجی یا گرد و غبار وارد چشم شده، آن را با آب ولرم یا سرم شستشو بشویید.
- مراجعه به متخصص: اگر مالش با قرمزی، ورم، یا حساسیت به نور همراه است، حتماً برای بررسی شماره چشم و سلامت قرنیه به چشمپزشک کودکان مراجعه کنید.
در اینجا ۴ روش کلیدی و ساده برای کاهش محرکهای آلرژیزا در خانه آورده شده است:
- مدیریت اتاق خواب: از روکشهای ضد حساسیت برای بالش و تشک استفاده کنید. عروسکهای پولیشی را هفتهای یک بار با آب داغ بشویید یا به مدت ۲۴ ساعت در فریزر قرار دهید تا مایتهای گرد و غبار از بین بروند.
- کنترل تهویه و رطوبت: در فصلهای گردهافشانی، پنجرهها را بسته نگه دارید و از دستگاه تصفیه هوا با فیلتر HEPA استفاده کنید. همچنین رطوبت خانه را زیر ۵۰ درصد نگه دارید تا مانع رشد کپک و قارچ شوید.
- نظافت هوشمندانه: به جای جاروی دستی که گرد و غبار را در هوا پخش میکند، از جاروبرقیهای دارای فیلتر قوی استفاده کنید. سطوح را با دستمال مرطوب تمیز کنید تا آلرژنها به جای معلق شدن در هوا، جذب دستمال شوند.
- بهداشت شخصی بعد از ورود به خانه: وقتی کودک از بیرون به خانه برمیگردد، لباسهای او را عوض کنید و صورت و چشمهایش را با آب ولرم بشویید تا گردههایی که به پوست و مژه چسبیدهاند پاک شوند.
یک نکته کاربردی:
اگر کودک شما دچار خارش شدید شد، به جای اجازه دادن به او برای مالیدن چشم، یک کمپرس سرد (مثل یک پارچه تمیز و نمدار که در یخچال بوده) را به مدت ۵ دقیقه روی چشمانش بگذارید. این کار باعث انقباض رگها و کاهش سریع حس خارش میشود.
تشخیص بین آلرژی چشمی و عفونت چشم (چشم صورتی) برای والدین بسیار مهم است، زیرا عفونتها معمولاً مسری هستند و نیاز به قرنطینه یا درمان آنتیبیوتیکی دارند، در حالی که آلرژی اینطور نیست.
در اینجا تفاوتهای کلیدی برای شناسایی این دو وضعیت آورده شده است:
جدول مقایسه علائم آلرژی و عفونت
| ویژگی | آلرژی چشمی | عفونت (باکتریایی یا ویروسی) |
| خارش | بسیار شدید و مداوم (علامت اصلی) | ملایم یا بیشتر احساس سوزش و وجود شن |
| تعداد چشمها | معمولاً هر دو چشم همزمان | اغلب از یک چشم شروع و به دیگری سرایت میکند |
| نوع ترشحات | شفاف، آبکی و گاهی چسبناک (کشسان) | غلیظ، زرد، سبز یا سفید رنگ |
| وضعیت پلکها | پفکرده و متورم | چسبیده به هم (بهویژه هنگام بیدار شدن) |
| علائم همراه | عطسه، آبریزش بینی و خارش گلو | گلو درد، سرفه یا گاهی تب خفیف |
نشانههای اختصاصی برای تشخیص دقیقتر:
- خارش کلید ماجراست: اگر کودک به شدت چشم خود را میمالد، احتمالاً با آلرژی چشمی روبرو هستید. در عفونتها، کودک بیشتر از درد یا احساس “وجود چیزی در چشم” شکایت دارد.
- چسبندگی مژهها: اگر صبحها پلکهای کودک به دلیل ترشحات خشک شده به هم چسبیده است، این یک نشانه کلاسیک از عفونت باکتریایی چشم است.
- سرایتپذیری: چشم صورتی عفونی به شدت واگیردار است. اگر سایر اعضای خانواده یا همکلاسیهای کودک هم درگیر شدهاند، منشأ آن به احتمال زیاد ویروسی یا باکتریایی است.
- هاله تیره زیر چشم: در آلرژیهای مزمن، گاهی به دلیل مالش زیاد و احتقان عروق، تیرگی خاصی زیر چشم ایجاد میشود که به آن “شاینر آلرژیک” میگویند.
چه زمانی باید نگران شد؟
اگر کودک علائم زیر را دارد، بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید:
- درد شدید چشم (فراتر از خارش ساده).
- تاری دید یا کاهش بینایی.
- حساسیت شدید به نور (ترس از نور).
- عدم بهبود علائم پس از ۲ روز.
۱. نحوه صحیح تمیز کردن ترشحات چشم
اگر چشم کودک به دلیل عفونت یا آلرژی دارای ترشح است، هرگز از دستمال خشک یا فشار دست استفاده نکنید.
- استفاده از کمپرس ولرم: یک گاز استریل یا پارچه نخی کاملاً تمیز را با آب ولرم خیس کنید.
- حرکت از داخل به خارج: دستمال را به آرامی از گوشه داخلی چشم (سمت بینی) به سمت گوشه خارجی بکشید.
- یکبار مصرف بودن: برای هر بار کشیدن روی پلک، از یک قسمت تمیز دستمال استفاده کنید و برای چشم دیگر حتماً دستمال را عوض کنید تا آلودگی منتقل نشود.
- خشک کردن ملایم: پس از پاک کردن ترشحات، اطراف چشم را با یک دستمال تمیز دیگر به صورت ضربهای (بدون مالش) خشک کنید.
۲. قطرههای چشمی برای کاهش خارش و التهاب
توجه: هرگونه استفاده از قطره در کودکان باید با تایید پزشک باشد، اما دستههای کلی که معمولاً تجویز میشوند شامل موارد زیر است:
- اشک مصنوعی (بدون نگهدارنده) فقط در مواردی که پزشک صلاح میداند به مدّت محدود استفاده میشود.
- قطرههای ضد حساسیت (آنتیهیستامین) با انتخاب و دستور پزشک.
- قطرههای ضد احتقان نیز فقط با انتخاب و دستور پزشک.
- قطرههای آنتیبیوتیک: تنها در صورتی که تشخیص عفونت باکتریایی قطعی باشد، توسط پزشک تجویز میشوند.
- آب جوشیدۀ خنک شده و یا چایی با شرایطی که پزشک توصیه میکند بهترین مادۀ شستشوی چشم در خانه است که برای همه قابل دسترسی نیز میباشد.
۳. نکته طلایی در ریختن قطره برای کودکان
بسیاری از کودکان از ریختن قطره میترسند. یک ترفند ساده این است:
- از کودک بخواهید دراز بکشد و چشمانش را ببندد.
- ابتدا روی پلکها را با دستمال خیس ویژۀ تمیز کردن دست و صورت کودکان (وایپ) بویژه گوشه های چشم ها را تمیز کنید.
- یک قطره از دارو را در گوشه داخلی چشم (نزدیک بینی) بچکانید.
- سپس از او بخواهید پلک بزند؛ با این کار قطره به آرامی وارد فضای چشم میشود بدون اینکه کودک احساس ترس یا مقاومت کند.
هشدار: هرگز از قطرههای حاوی کورتون (استروئید) بدون نسخه دقیق پزشک استفاده نکنید، زیرا استفاده نادرست از آنها میتواند خطرات جدی مانند افزایش فشار چشم داشته باشد.
نحوه جلوگیری از انتقال عفونت چشم به سایر اعضای خانواده را بررسی کنیم؟
بله، این موضوع بسیار حیاتی است، زیرا برخی از انواع عفونتهای چشم (مانند ورم ملتحمه ویروسی) به شدت مسری هستند و میتوانند به سرعت در کل خانواده پخش شوند.
برای جلوگیری از انتقال عفونت، رعایت این موارد الزامی است:
۱. رعایت بهداشت دستها
- شستشوی مکرر: پس از هر بار تمیز کردن چشم کودک یا ریختن قطره، دستهای خود را حداقل ۲۰ ثانیه با آب و صابون بشویید.
- آموزش به کودک: به کودک آموزش دهید که به چشمان خود دست نزند و در صورت تماس، بلافاصله دستهایش را بشوید.
۲. جداسازی وسایل شخصی
- حوله و دستمال: به هیچ وجه از حوله، بالش یا دستمال مشترک استفاده نکنید. برای خشک کردن صورت کودک از دستمالهای کاغذی یکبار مصرف استفاده کنید.
- روبالشی: روبالشی کودک را هر روز عوض کنید و با آب داغ بشویید.
- وسایل آرایشی و بهداشتی: اطمینان حاصل کنید که وسایل شخصی کودک (مثل عینک یا قطره چشمی) با وسایل دیگران تماس نداشته باشد.
۳. مراقبت در هنگام درمان
- قطرههای جداگانه: اگر چند نفر در خانواده درگیر شدهاند، برای هر فرد یک قطره مجزا تهیه کنید. نوک قطرهچکان نباید با مژهها یا سطح چشم تماس پیدا کند.
- قرنطینه موقت: تا زمانی که ترشحات چشم کودک قطع نشده است، بهتر است از فرستادن او به مهدکودک یا مدرسه خودداری کنید تا از ابتلای سایر کودکان جلوگیری شود.
۴. نظافت محیط
- سطوح مشترک: سطوحی که کودک مدام با آنها در تماس است (مانند دستگیره در، کنترل تلویزیون و اسباببازیها) را با مواد ضدعفونیکننده تمیز کنید.
یک نکته مهم:
اگر عفونت از نوع ویروسی باشد، آنتیبیوتیکها تأثیری ندارند و فقط باید دوره بیماری (معمولاً ۵ تا ۷ روز) طی شود. در این مدت، رعایت بهداشت تنها راه قطع زنجیره انتقال است.
چه زمانی پس از شروع درمان، کودک دیگر ناقل بیماری نیست و میتواند به محیطهای آموزشی بازگردد؟
بله، این یکی از دغدغههای اصلی والدین است تا هم کودک از تحصیل عقب نماند و هم سلامت سایر دانشآموزان به خطر نیفتد. زمان بازگشت به مدرسه کاملاً به نوع عفونت بستگی دارد:
۱. در صورت عفونت باکتریایی (ترشحات غلیظ و زرد)
اگر پزشک قطره یا پماد آنتیبیوتیک تجویز کرده باشد، کودک معمولاً ۲۴ ساعت پس از شروع مصرف اولین دوز دارو دیگر ناقل نیست و میتواند به مدرسه بازگردد، به شرطی که قرمزی شدید و ترشحات فعال متوقف شده باشد.
۲. در صورت عفونت ویروسی (آبریزش و قرمزی)
این نوع عفونت بسیار مسری است و آنتیبیوتیک روی آن اثری ندارد. کودک زمانی میتواند به محیط آموزشی برگردد که:
- ترشحات چشمی کاملاً متوقف شده باشد.
- چشمها دیگر اشکریزش مداوم نداشته باشند.
- معمولاً این دوره ۳ تا ۵ روز طول میکشد، اما در موارد شدید ممکن است تا ۱۰ روز هم ناقل بماند.
۳. در صورت آلرژی چشمی
از آنجایی که آلرژی به هیچ وجه مسری نیست، کودک بلافاصله و در هر زمانی میتواند در مدرسه حاضر شود، مگر اینکه تورم و خارش آنقدر شدید باشد که مانع تمرکز او بر دروس شود.
چند توصیه نهایی برای بازگشت به مدرسه:
- گواهی سلامت: بهتر است قبل از بازگشت، تاییدیه پزشک را داشته باشید.
- آموزش به کودک: به او یادآوری کنید که وسایل شخصی مثل عینک یا لوازمالتحریر خود را با دوستانش به اشتراک نگذارد.
- اطلاع به مربی: معلمان یا مربیان مهدکودک را در جریان بگذارید تا مراقب باشند کودک چشمانش را نمالد.